नेपालमा मूल्य अभिवृद्धि कर (भ्याट): दर, दर्ता, कर बीजक, विवरण र जरिवाना (२०८३/८४)
नेपालमा मूल्य अभिवृद्धि कर (भ्याट) धेरैजसो वस्तु तथा सेवामा १३% छ; आर्थिक ऐन २०८३ देखि राइड सेयरिङ र अन्तिम उपभोक्तालाई बेचिने बिजुलीमा ५%, निर्यातमा ०%, र छुटको सूचीमा परेकामा लाग्दैन। व्यवसायको कारोबार रु. ५० लाख (वस्तु) वा रु. ३० लाख (सेवा) नाघेपछि दर्ता गर्नुपर्छ, कर बीजकमा भ्याट लगाउनुपर्छ, व्यावसायिक खरिदमा तिरेको भ्याट कट्टी (क्रेडिट) पाइन्छ, र हरेक नेपाली महिनाको विवरण करसहित महिना सकिएको २५ दिनभित्र बुझाउनुपर्छ। यो गाइडले हरेक नियम मूल्य अभिवृद्धि कर ऐन २०५२, मूल्य अभिवृद्धि कर नियमावली २०५३ (२७औं संशोधन) र आर्थिक ऐन २०८३ को दफासहित राख्छ।
छोटकरीमा
- दर: साधारण १३%; राइड सेयरिङ प्लेटफर्मबाट हुने यात्रु र मालसामान ढुवानीमा र अन्तिम उपभोक्तालाई बेचिने बिजुलीमा ५% (आर्थिक ऐन २०८३); निर्यातमा ०%; अनुसूची १ का वस्तु तथा सेवामा छुट।
- दर्ता: बाह्र महिनाको खरिद वा बिक्रीमध्ये जुन बढी हुन्छ, त्यो वस्तु, सवारी भाडा र ढुवानीमा रु. ५० लाख वा सेवामा (वा वस्तु र सेवा दुवैमा) रु. ३० लाख नाघेको ३० दिनभित्र।
- विवरण र भुक्तानी: मासिक, हरेक विक्रम संवत् महिना सकिएको २५ दिनभित्र, कारोबार नभएको महिनाको पनि। साउनको विवरण भदौ २५ भित्र।
- ढिलो तिरे: वार्षिक १०% थप शुल्क र वार्षिक १५% ब्याज, महिनाको हिसाबले। विवरण ढिलो भए: करको दिनको ०.०५% वा रु. १,०००, जुन बढी हुन्छ।
- खरिदमा तिरेको कर कट्टी एक वर्षभित्रको मितिको पूरा कर बीजकमा मात्र; पेय पदार्थ, मदिरा, सवारीको पेट्रोल र मनोरञ्जनमा पाइँदैन; यात्रुवाहक सवारीमा ४०%।
- जारी भइसकेको बीजकको तथ्याङ्क मेट्न वा सच्याउन मिल्ने सफ्टवेयर चलाउने व्यवसायलाई रु. ५ लाख जरिवाना (आर्थिक ऐन २०८३)।
नेपालमा भ्याटका दर
मूल्य अभिवृद्धि कर ऐनको दफा ७ ले एउटै साधारण दर, १३%, तोकेको छ। आर्थिक ऐन २०८३ ले सरकारलाई राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी कम दर तोक्न दियो (दफा ७(१क)) र दुई आपूर्तिमा ५% तोक्यो (दफा ७(१ख)), २०८३ साउन १ (१७ जुलाई २०२६) देखि।
| दर | केमा लाग्छ | कानून |
|---|---|---|
| १३% | नेपालभित्रका हरेक करयोग्य वस्तु वा सेवाको आपूर्ति र हरेक आयात, कम दर, ०% वा छुट नलागेसम्म | मूल्य अभिवृद्धि कर ऐन दफा ७(१) |
| ५% | राइड सेयरिङ प्लेटफर्मबाट हुने यात्रु र मालसामान ढुवानी (प्लेटफर्म सञ्चालकले लगाउँछ र उठाउँछ) र अन्तिम उपभोक्तालाई बेचिने बिजुली | दफा ७(१ख), ८(२ख), आर्थिक ऐन २०८३ दफा ५५ |
| ०% | प्रमाणसहितको निर्यात; नेपालमा व्यवसाय नभएको गैरआवासीयलाई सेवा; कूटनीतिक नियोग, विशेष आर्थिक क्षेत्रका उद्योग र सूचीकृत आयोजनालाई आपूर्ति | दफा ७(२), अनुसूची २ |
| छुट | अनुसूची १ का वस्तु तथा सेवा (आधारभूत खाद्यान्न, औषधि, स्वास्थ्य, शिक्षा, वित्तीय सेवा आदि): भ्याट लगाइँदैन र खरिदमा तिरेको भ्याट कट्टी पाइँदैन | दफा ५(३), आर्थिक ऐन २०८३ ले प्रतिस्थापन गरेको अनुसूची १ |
विद्युतीय माध्यमबाट भुक्तानी गर्ने उपभोक्तालाई बिलको भ्याटको दशांश बिलमै छुट हुन्छ (दफा २५(१ख), आर्थिक ऐन २०८३ ले फिर्ताबाट बिलमै छुटमा बदलेको)। १३% मा उपभोक्ताले प्रभावकारी ११.७% तिर्छ।
के छुट छ र के शून्य दरमा छ
आर्थिक ऐन २०८३ ले छुटको सूची, अनुसूची १, पूरै प्रतिस्थापन गर्यो। कुनै वस्तु आठ अङ्कको HS कोड र विवरण दुवै अनुसूचीसँग मिलेमा मात्र छुट हुन्छ; कुनै वस्तुको नाम नलेखिएको "अन्य" उपशीर्षक कोडका आधारमा छुट हुन्छ (अनुसूची १, टिप्पणी १)। मुख्य समूह:
- आधारभूत कृषि उपज: प्रशोधन नगरिएको अन्न, ताजा तरकारी र फलफूल, जीवित पशु, ताजा मासु, माछा र अण्डा, सादा दूध, पनीर र छुर्पी, किसानले बेच्ने प्रशोधन नगरिएको सुर्ती, नुन, र धारा वा ट्याङ्करबाट आपूर्ति हुने पिउने पानी।
- कृषि सामग्री: मल, बीउ, दाना र पावर टिलरजस्ता सूचीकृत कृषि यन्त्र।
- स्वास्थ्य: औषधि, मेडिकल अक्सिजन, निदानका रिएजेन्ट, श्रवण यन्त्र, ह्वीलचेयर, स्टेन्ट र अन्य सूचीकृत चिकित्सा सामग्री; स्वास्थ्य सेवा।
- शिक्षा र संस्कृति: विद्यालय र विश्वविद्यालयको शिक्षा, संस्थाको आफ्नै क्यान्टिन, छात्रावास र यातायातसहित; किताब, पत्रपत्रिका र छापिएको सङ्गीत; पुस्तकालय, सङ्ग्रहालय, ग्यालरी र चिडियाखानाको प्रवेश।
- वित्तीय सेवा र सूचीकृत बीमा (जीवन, दुर्घटना, स्वास्थ्य, बाली, पशुधन, लघुबीमा, पुनर्बीमा), रकम स्थानान्तरण, विनिमय, धितोपत्र र वस्तु बजार; बीमा अभिकर्ताको सेवा।
- सुन र चाँदी (कच्चा, अर्धप्रशोधित र गहना) र तिनको ज्याला; हीरा र बहुमूल्य पत्थर करयोग्य छन्।
- जग्गा र भवनको खरिद, बिक्री वा भाडा, होटल, गेस्ट हाउस र अपार्टमेन्ट-शैलीको आवासबाहेक; बाजी, क्यासिनो र चिठ्ठा।
- सार्वजनिक यात्रु यातायात, हवाई, केबलकार र राइड सेयरिङ प्लेटफर्मबाहेक; निर्यात ढुवानी; सरकारी हुलाक सेवा र सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय सरकारका सेवा।
- एम्बुलेन्स, शववाहन, दमकल र विद्युतीय टेम्पोको चेसिस; सोलार प्यानल, वायु जेनेरेटर र लिथियम-आयन ब्याट्री।
होटल, रेस्टुराँ, बार, गेस्ट हाउस र क्याफेटेरियाले आफूले परिवेशन गर्ने ताजा उपज, मासु, माछा, दूध र अण्डामा भ्याट लगाउँछन्, यद्यपि तिनै वस्तु अन्यत्र छुट छन् (अनुसूची १, समूह १ र ३)।
शून्य दरका आपूर्ति (अनुसूची २) मा ०% भ्याट लाग्छ र खरिदको कर कट्टी कायम रहन्छ: भन्सारका कागजातले प्रमाणित निर्यात, अन्तर्राष्ट्रिय उडानमा बेचिने सामान, गैरआवासीयलाई सेवा, परराष्ट्र मन्त्रालयको सिफारिसमा कूटनीतिक नियोगलाई आपूर्ति, विशेष आर्थिक क्षेत्रका उद्योगलाई बेचिने वस्तु, र जलविद्युत, सौर्य र वायु आयोजनालाई नेपाली उत्पादकले गर्ने सूचीकृत आपूर्ति।
भ्याट दर्ता: कसले र कहिले गर्नुपर्छ
- वस्तु, सवारी भाडा र ढुवानीको सीमा
- बाह्र महिनामा रु. ५० लाख (रु. ५०,००,०००)मूल्य अभिवृद्धि कर नियमावली नियम ६, ७
- सेवा, वा वस्तु र सेवा दुवैको सीमा
- बाह्र महिनामा रु. ३० लाख (रु. ३०,००,०००)नियमावली नियम ६, ७
- कारोबार कसरी नापिन्छ
- पछिल्ला बाह्र महिनाको खरिद वा बिक्रीमध्ये जुन बढीनियमावली नियम ८
- कहिले निवेदन दिने
- सीमा नाघेको ३० दिनभित्र, वा वर्षको कारोबार सीमा नाघ्ने अनुमान हुनासाथनियमावली नियम ७(१)-(२)
- सीमाभन्दा कम
- दर्ता ऐच्छिक; दर्ता नभएको व्यवसायले दर्ता गर्नु नपर्ने सूचना टाँस्छ र भ्याट देखाउन वा उठाउन पाउँदैन (जरिवाना: उठाएको पूरै भ्याट)नियम ६, ऐन दफा १५, २९(१)(घ)
- ठेक्का र परामर्श
- दर्ता भएको व्यक्तिले वर्षमा रु. ५ लाखभन्दा बढीको ठेक्का वा परामर्श दर्ता भएकालाई मात्र दिन्छनियमावली नियम ६क(२)
- निर्माण
- रु. ५० लाखभन्दा बढी लागतका व्यावसायिक भवन दर्ता भएका व्यक्तिबाट मात्र बनाइन्छनियमावली नियम ६ख
- परिवर्तन
- दर्ताका विवरणमा भएको कुनै पनि परिवर्तन १५ दिनभित्र जनाउनुपर्छ (हरेक पटक रु. १०,०००)ऐन दफा १०(७), २९(१)(ख२)
- दर्ता खारेजी
- बाह्र महिनाको कारोबार सीमाभन्दा तल झरेपछि; अन्तिम विवरण (अनुसूची ११) ३० दिनभित्र, कट्टी लिइसकेको मौज्दात र पुँजीगत वस्तुको भ्याटसहितऐन दफा ११, नियमावली नियम १२
दर्ता गर्नुपर्ने भएर पनि नगरी कारोबार गरे हरेक पटक रु. २०,००० लाग्छ (दफा २९(१)(क))। दर्ता प्रमाणपत्र व्यवसायका हरेक स्थानमा देखिने गरी राखिन्छ, र शाखा र गोदामबाट कारोबार गर्नुअघि कर कार्यालयबाट प्रमाणित गराइन्छ (हरेक पटक रु. १०,०००, आर्थिक ऐन २०८२)। स्थायी लेखा नम्बर (प्यान) दर्ताभन्दा पहिलेको पाइला हो: प्यान दर्ता गाइड (अंग्रेजीमा)।
कर बीजक र भ्याटका अन्य कागजात
दर्ता भएको हरेक व्यक्तिले हरेक आपूर्तिमा कर बीजक जारी गर्छ (दफा १४)। नगरे हरेक पटक रु. १०,००० लाग्छ, र बीजक नलिने खरिदकर्तालाई रु. १,००० (दफा २९(१)(ग))। नियमावलीको अनुसूची ५ ले पूरा कर बीजकको ढाँचा तोक्छ; त्यसमा हुन्छ:
- बीजकको अगाडि स्पष्ट छापिएको "कर बीजक" (नियम १७(२))।
- बीजक नम्बर, कारोबार मिति र जारी मिति।
- बिक्रेताको नाम, ठेगाना र प्यान; खरिदकर्ताको नाम, ठेगाना र प्यान।
- भुक्तानीको तरिका: नगद, चेक, उधारो वा अन्य।
- हरेक लाइनमा: क्रम संख्या, HS कोड (कम्तीमा पहिला चार अङ्क, आयातित वस्तुमा भन्सार प्रज्ञापनपत्रबाट), किसिम, साइज, मोडल र ब्रान्ड खुल्ने विवरण, परिमाण, एकाइ मूल्य र रकम (नियम १७(१))।
- छुट र त्यसको प्रतिशत, करयोग्य मूल्य, भ्याटको दर र रकम, र कुल; बिक्रेताको हस्ताक्षर।
- विदेशी मुद्रामा भएको बिक्रीमा नेपाल राष्ट्र बैंकको त्यस दिनको दरमा रुपैयाँको रकम (नियम २१)।
तीन प्रति बनाइन्छ: सक्कल खरिदकर्तालाई, दोस्रो कर कार्यालयका लागि र तेस्रो बिक्रेताको आफ्नै अभिलेखका लागि (नियम १७)। बिलिङ सफ्टवेयर, CBMS र QR कोडका पूरा नियम IRD बिलिङ सफ्टवेयर गाइड मा छन्।
- संक्षिप्त कर बीजक
- खुद्रा बिक्रीमा मात्र, कर अधिकृतको अनुमतिमा; हरेक वस्तुको नाम; करयोग्य मूल्य रु. १०,००० भन्दा बढी कहिल्यै होइन; खरिदकर्ताले मागेमा पूरा बीजक; खरिदकर्ताले यसमा कर कट्टी पाउँदैननियम १८, अनुसूची ६
- भ्याटसहितको मूल्यभित्रको भ्याट
- १३% मा मूल्य × १३ ÷ ११३ (मूल्य × दर ÷ (१०० + दर))नियम १८(७)
- क्रेडिट र डेबिट नोट
- क्रेडिट नोट वा डेबिट नोट शीर्षक, क्रम संख्या, मिति, दुवै पक्षको नाम, ठेगाना र दर्ता नम्बर, सक्कल बीजकको नम्बर र मिति, विवरण र कारण, रकम र कर; नोटको मासिक हिसाब राखिन्छनियम २०
- ढुवानीमा रहेका वस्तु
- विभागले तोकेको क्षेत्रबाहिर लगिने रु. १०,००० भन्दा बढीका वस्तु कर बीजकसहित हिँड्छन् (हरेक पटक रु. १०,०००); वस्तु ढुवानीसम्बन्धी विभागको निर्देशन उल्लङ्घन गरे हरेक पटक रु. ५०,०००दफा १४(४), २९(१)(ग१), २९(१)(ड)
- विद्युतीय बीजक
- मापदण्ड विभागले तोक्छ; सूचनाद्वारा तोकिएका करदाताले विद्युतीय बीजक जारी गरी CBMS मा जोडिनुपर्छ, वा विभागकै बिलिङ प्रणाली चलाउनुपर्छदफा १४क (आर्थिक ऐन २०८३)
- तथ्याङ्क सच्याउन मिल्ने सफ्टवेयर
- बीजकको तथ्याङ्क मेट्न वा सच्याउन मिल्ने सफ्टवेयर चलाउने विद्युतीय बीजक करदातालाई रु. ५,००,०००; दफा १४क का अन्य उल्लङ्घनमा रु. १,००,०००दफा २९(१)(छ२) (आर्थिक ऐन २०८३)
- मूल्य देखाउने
- मूल्य ट्याग, मेनु र दराजका मूल्य भ्याटसहित देखाइन्छनियम १४ख
भ्याट कहिले र कुन मूल्यमा लाग्छ
भ्याट चार घटनामध्ये सबैभन्दा पहिलोमा लाग्छ: बीजक जारी हुँदा, वस्तु लगिँदा, सेवा पूरा हुँदा वा रकम प्राप्त हुँदा (दफा ६(२))। त्यसैले ग्राहकबाट आएको पेश्की आउनासाथ करयोग्य हुन्छ। दूरसञ्चार र अन्य निरन्तर सार्वजनिक सेवामा बीजकको मितिमा, र किस्ताबन्दी करारमा भुक्तानी वा त्यसको म्यादमध्ये जुन पहिले हुन्छ, त्यसमा कर लाग्छ (दफा ६(३))।
करयोग्य मूल्य भनेको मूल्यमा आपूर्तिकर्ताले बेहोर्ने ढुवानी र अन्य लागत, अन्तःशुल्क, रोयल्टी र अन्य महसुल र शुल्क जोडेको, भ्याट आफैँ नजोडेको रकम हो। मूल्यमा दिइएको व्यापारिक छुट गनिँदैन। वस्तु विनिमय, आंशिक भुक्तानी वा बजारभन्दा धेरै कम मूल्यको बिक्री बजार मूल्यमा मूल्याङ्कन हुन्छ, र धरौटी मूल्यमा मिलान नहुन्जेल करयोग्य हुँदैन (दफा १२)।
खरिदमा तिरेको कर कट्टी: के दाबी गर्न पाइन्छ
दर्ता भएको व्यक्तिले आफ्नो करयोग्य व्यवसायमा प्रयोग हुने खरिद र आयातमा तिरेको भ्याट आफूले लगाएको भ्याटबाट कट्टी गर्छ (दफा १७)। नियमावलीले सर्त थप्छ:
- स्थानीय खरिदमा पूरा कर बीजक; आयातमा भन्सार प्रज्ञापनपत्र, रसिद र बीजक (नियम ३९(१))।
- हरेक बीजकको कट्टी एक पटक मात्र, र दाबीको एक वर्षभित्रको मितिको भए मात्र (नियम ३९(२))।
- पेय पदार्थ, मदिरा र बियर, सवारीको पेट्रोल वा मनोरञ्जनमा कट्टी पाइँदैन (डिजेल र एलपीजी अब रोकिएका छैनन्); तीन वा बढी पाङ्ग्राका यात्रुवाहक सवारीमा ४०% कट्टी; ती वस्तु आपूर्ति गर्नु नै मुख्य व्यवसाय भए बाहेक (नियम ४१)।
- करयोग्य र छुट दुवै बिक्रीमा प्रयोग हुने सामग्री: कुल बिक्रीमा करयोग्य बिक्रीको अनुपातमा कट्टी, सामग्री कुनै एकसँग सिधै सम्बन्धित भए बाहेक (नियम ४०(३)-(५))।
- संक्षिप्त बीजकमा (नियम १८(३)), दर्ता नभएकाबाट किनेका पुराना सामानमा, वा व्यक्तिगत प्रयोगमा लगिएका वस्तुमा कट्टी पाइँदैन (नियम ४४)।
- आगलागी, चोरी, दुर्घटना वा फुटेर नोक्सान भएका वस्तु: ३० दिनभित्र दाबी। साउनदेखि असोजसम्म म्याद सकिएका वस्तु कात्तिक २५ भित्र, कात्तिकदेखि पुससम्मका माघ २५ भित्र, माघदेखि चैतसम्मका बैशाख २५ भित्र र बैशाखदेखि असारसम्मका साउन २५ भित्र दाबी गरिन्छ (नियम ३९क)।
- दर्ता हुँदा, पछिल्लो एक वर्षमा किनेको मौज्दातको भ्याट १५ दिनभित्र अनुसूची १६ मा दाबी गरिन्छ (नियम ४३)।
- कट्टी लिइसकेका वस्तु करयोग्य प्रयोगबाट बाहिरिए, वा मौज्दात फेला नपरे, बजार मूल्यमा कर लाग्छ (दफा १७(४), नियम ४०)।
रिभर्स चार्ज: आयातित सेवामा भ्याट
व्यवसायले विदेशबाट सेवा किन्दा (सफ्टवेयर सदस्यता, अनलाइन विज्ञापन, क्लाउड होस्टिङ, परामर्श) आपूर्तिकर्ताले नेपाली भ्याट लगाउँदैन, त्यसैले खरिदकर्ताले भुक्तानी गर्दा वा सेवा पाउँदामध्ये जुन पहिले हुन्छ, त्यस बेला मूल्यमा आफैँलाई १३% लगाई तिर्छ (दफा ८(२))। भ्याटमा दर्ता नभएको व्यक्तिबाट किनिएको सवारी भाडा र ढुवानीमा पनि यही लागू हुन्छ (दफा ८(२क), आर्थिक ऐन २०८०)। दर्ता भएको खरिदकर्ताले त्यो भ्याट अरू खरिदको जस्तै कट्टी गर्छ (दफा १७(५ख)), त्यसैले पूर्ण करयोग्य व्यवसायका लागि दुवै बराबर हुन्छन्।
विदेशी डिजिटल कम्पनीको आफ्नै डिजिटल सेवा कर (आर्थिक ऐन २०८३ दफा २३ अन्तर्गत २%) बेग्लै हो: त्यो विदेशी प्रदायकले नेपालका उपभोक्तालाई वर्षमा रु. ३० लाखभन्दा बढीको बिक्रीमा तिर्छ, व्यावसायिक प्रयोगका लागि व्यवसायलाई गरिने बिक्रीमा होइन।
भ्याट विवरण र भुक्तानीको समय
- विवरण अवधि
- हरेक विक्रम संवत् महिना; छापा र विद्युतीय सञ्चार माध्यम र वर्षमा रु. १ करोडसम्मको कारोबारका लागि विभागको अनुमतिमा चौमासिकऐन दफा १८(१), नियमावली नियम २६
- म्याद
- अवधि सकिएको २५ दिनभित्र, शून्य विवरणसहितदफा १८(१), १९(१)
- आन्तरिक राजस्व कार्यालय नभएका जिल्ला
- १५ गतेभित्र, स्थानीय तह वा कोष कार्यालयमादफा १८(१क)
- विवरण संशोधन
- समयमै बुझाइएको विवरण बुझाएको ७ दिनभित्र संशोधन गर्न सकिन्छदफा १८(४) (आर्थिक ऐन २०८३)
- भुक्तानी
- रु. १० लाखमाथिको कर चेक, ड्राफ्ट वा विद्युतीय स्थानान्तरणबाट; विद्युतीय भुक्तानी आदेशको मितिमा गनिन्छदफा १९(७), (७क)
- ढाँचा
- नियमावलीको अनुसूची १०, पूरा रुपैयाँमानियम २६(१)
अनुसूची १० मा तीन महल छन्, कारोबार मूल्य, क्रेडिट र डेबिट, र यी कोठा: १.१ करयोग्य बिक्री, १.२ निर्यात, १.३ छुट बिक्री; २.१ करयोग्य खरिद, २.२ करयोग्य आयात, २.३ छुट खरिद, २.४ छुट आयात; ३.१ अन्य समायोजन (रिभर्स चार्जको भ्याट र कर अधिकृतका सूचना यहाँ जान्छन्); ४ जम्मा; ५ डेबिटबाट क्रेडिट घटाएको; ६ अघिल्लो विवरणबाट सारिएको क्रेडिट; ७ तिर्नुपर्ने कर (५ बाट ६ घटाएको); ८ दाबी गरिएको फिर्ता र ९ त्यसको आधार; १० भुक्तानी र त्यसको भौचर; र ११ अवधिमा प्रयोग भएका खरिद बीजक, क्रेडिट नोट, डेबिट नोट, क्रेडिट सूचना, डेबिट सूचना र बिक्री बीजकको संख्या।
२०८३/८४ का मासिक मिति नेपाल कर पात्रो (अंग्रेजीमा) मा छन्: कात्तिक २०८३ को विवरण २०८३ मंसिर २५ (११ डिसेम्बर २०२६) भित्र बुझाउनुपर्छ।
बढी क्रेडिट र भ्याट फिर्ता
- बढी भएको क्रेडिटले पहिले अरू भ्याट बक्यौता मिलाउँछ र त्यसपछि महिना-महिना अघि सर्छ (दफा २४(१))।
- लगातार चार महिना क्रेडिट अघि सरेपछि, वा निर्यात महिनाको बिक्रीको ४०% नाघेको कुनै पनि महिनामा फिर्ता दाबी गर्न सकिन्छ (दफा २४(२)-(३), नियम ३९(४)-(५))।
- विभागले चार महिनाको दाबी ६० दिनभित्र र निर्यातकर्ताको ३० दिनभित्र फिर्ता गर्छ; त्यसभन्दा ढिलो भए वार्षिक १५% ब्याज तिर्छ (दफा २४, नियम ४७)।
- रु. २०,००० माथिको फिर्ता दाबीकर्ताको बैंक खातामा मात्र दिइन्छ (नियम ४५)।
- कर अवधि सकिएको तीन वर्षपछि फिर्ता दाबी गर्न पाइँदैन (दफा २५घ)।
- ठेकेदारलाई भुक्तानी गर्ने सरकारी निकाय र सरकारी स्वामित्वका कम्पनीले भ्याटको ३०% आपूर्तिकर्ताको नाममा सिधै जम्मा गर्छन्; आपूर्तिकर्ताले त्यसलाई आफ्नो भ्याटमा गन्छ (दफा २५ग१, नियम ६ग)।
भ्याटमा दर्ता भएको व्यवसायले राख्ने अभिलेख
दर्ता भएको व्यवसायले हरेक कर अवधिको मासिक भ्याट खाता (अनुसूची ७), खरिद खाता (अनुसूची ८) र बिक्री खाता (अनुसूची ९) आफैँले प्रमाणित गरेर राख्छ; जारी र प्राप्त कर बीजक र संक्षिप्त बीजक; आयात र निर्यातका कागजात; क्रेडिट र डेबिट नोट; हिसाब र नगदका अभिलेख; र पाएका र दिएका नमुना र निःशुल्क वस्तुको दर्ता किताब (नियम २३-२५)। अभिलेख छ वर्ष राखिन्छ (नियम २३(४)) र कार्यालय समयमा निरीक्षण हुन सक्छ। विभागले विवरण बुझाएको चार वर्षभित्र कर निर्धारण गर्न सक्छ, जालसाजीमा कुनै सीमा छैन (दफा २०(४))।
खरिद खातामा हरेक बिलको मिति, आपूर्तिकर्ताको बीजक वा भन्सार प्रज्ञापनपत्र नम्बर, आपूर्तिकर्ताको नाम र प्यान, जम्मा, छुट खरिद र आयात, करयोग्य खरिद र आयात तिनको भ्याटसहित, र पुँजीगत खरिद तिनको भ्याटसहित लेखिन्छ। बिक्री खातामा मिति, बीजक नम्बर, खरिदकर्ताको नाम र प्यान, जम्मा, छुट बिक्री, करयोग्य बिक्री भ्याटसहित, र निर्यात देश र निर्यात प्रज्ञापनपत्रको नम्बर र मितिसहित लेखिन्छ।
भ्याटका जरिवाना, शुल्क र ब्याज
| उल्लङ्घन | कति लाग्छ | दफा |
|---|---|---|
| कर ढिलो तिरेको | म्यादको मितिदेखि करमा वार्षिक १०% थप शुल्क र वार्षिक १५% ब्याज; महिनाको हिसाबले हरेक दरको बाह्रौं भाग (महिनाको अंश पनि पूरा महिना); पुनरावलोकन र पुनरावेदनका बेला पनि ब्याज चल्छ | दफा १९(२), २६, नियमावली नियम २९(३) |
| विवरण ढिलो वा नबुझाएको | करको दिनको ०.०५%, वा प्रति अवधि रु. १,०००, जुन बढी हुन्छ | दफा २९(१)(ज) |
| दर्ता गर्नुपर्दा नगरी कारोबार | हरेक पटक रु. २०,००० | दफा २९(१)(क) |
| दर्ताका विवरणको परिवर्तन १५ दिनभित्र नजनाएको | हरेक पटक रु. १०,००० | दफा २९(१)(ख२) |
| बीजक जारी नगरेको / खरिदकर्ताले नलिएको | हरेक पटक रु. १०,००० / रु. १,००० | दफा २९(१)(ग) |
| रु. १०,००० माथिका वस्तु बीजकबिना ढुवानी | हरेक पटक रु. १०,००० | दफा २९(१)(ग१) |
| दर्ता नभई भ्याट उठाएको | उठाएको पूरै भ्याट | दफा २९(१)(घ) |
| खाता अद्यावधिक नराखेको / निरीक्षण गर्न नदिएको | हरेक पटक रु. १०,००० / रु. २०,००० | दफा २९(१)(ङ) |
| तथ्याङ्क मेट्न वा सच्याउन मिल्ने विद्युतीय बीजक सफ्टवेयर | रु. ५,००,०००; दफा १४क का अन्य उल्लङ्घन रु. १,००,००० | दफा २९(१)(छ२) (आर्थिक ऐन २०८३) |
| प्रमाणित नगरिएको शाखा वा गोदामबाट कारोबार | हरेक पटक रु. १०,००० | दफा २९(१)(ञ१) (आर्थिक ऐन २०८२) |
| वस्तु ढुवानीसम्बन्धी विभागको निर्देशन उल्लङ्घन | हरेक पटक रु. ५०,००० | दफा २९(१)(ड) (आर्थिक ऐन २०८३) |
| खरिद खाताले पुष्टि गर्नेभन्दा बढी मौज्दात | बजार मूल्यको ५०% | दफा २९(१ख) |
| आपूर्तिबिना बीजक जारी | बीजक मूल्यको ५०% | दफा २९(१ग) |
चार महिना विवरण बक्यौता भए व्यवसायको आयात निर्यात रोकिन सक्छ; लगातार छ महिना विवरण नबुझाए नाम सार्वजनिक हुन्छ, क्रेडिट रोकिन्छ र दर्ता निलम्बन हुन्छ; बाह्र महिना शून्य वा नबुझाइएका विवरणले दर्ता खारेज हुन्छ (दफा १८(३), ३०(२), ११(१)(ङ))। करदाताको नियन्त्रणबाहिरका कारण भए महानिर्देशकले थप शुल्क मिनाहा गर्न सक्छ (दफा १९(४))।
उदाहरण: म्यादको ७३ दिनपछि तिरिएको रु. १,००,००० को भ्याट तीन महिना (दुई पूरा र एक अंश) हो: रु. २,५०० थप शुल्क र रु. ३,७५० ब्याज। दस दिन ढिलो बुझाइएको विवरणले रु. १,००० थप्छ, किनभने ०.०५% × १० दिन × रु. १,००,००० = रु. ५०० न्यूनतमभन्दा कम हो। थप उदाहरण जरिवाना र पुनरावेदन (अंग्रेजीमा) मा छन्।
पुनरावलोकन र पुनरावेदन
कर निर्धारणसँग असहमत करदाताले ३० दिनभित्र महानिर्देशकसमक्ष प्रशासकीय पुनरावलोकनका लागि निवेदन दिन्छ, विवाद नभएको कर र विवादित करको एक चौथाइ तिरेर (दफा ३१क)। पुनरावलोकनको निर्णयको ३५ दिनभित्र राजस्व न्यायाधिकरणमा पुनरावेदन गरिन्छ, विवाद नभएको कर तिरेर र विवादित कर र जरिवानाको आधा धरौटी वा त्यसको बैंक जमानत राखेर; पहिले जम्मा गरेको एक चौथाइ गनिन्छ (दफा ३२, ३३)। आर्थिक ऐन २०८३ ले मिनाहा पनि दिन्छ: बक्यौता कर १% सहित २०८३ पुस मसान्त (१४ जनवरी २०२७) भित्र तिरे ब्याज, शुल्क र जरिवाना मिनाहा हुन्छ (दफा ४१, ४४-४६)।
BRAccount ले भ्याट कसरी सम्हाल्छ
BRAccount ले बिलमा १३%, ५% र ०% लगाउँछ, विद्युतीय भुक्तानीको छुट लागू गर्छ, र IRD बिक्री र खरिद खाता र अनुसूची १० को विवरण म्याद र ढिलाइ शुल्कसहित राख्छ। विदेशबाट किनिएका सेवाका लागि रिभर्स चार्जको टेम्प्लेट छ। यसका कट्टी नियमले एक वर्षभन्दा पुराना बीजक, संक्षिप्त बीजक र रोकिएका वस्तु छोड्छन्, र प्यान-मात्र भनी सेट गरिएको संस्थाका बिलमा भ्याट अस्वीकार गर्छ। यो अहिलेसम्म आन्तरिक राजस्व विभागको बिलिङ सफ्टवेयर सूचीमा छैन; त्यसको अर्थ IRD बिलिङ सफ्टवेयर गाइड मा छ।
प्रश्नहरू
२०८३/८४ मा नेपालमा भ्याटको दर कति छ?
धेरैजसो वस्तु तथा सेवामा १३%। आर्थिक ऐन २०८३ देखि राइड सेयरिङ प्लेटफर्मबाट हुने ढुवानी र अन्तिम उपभोक्तालाई बेचिने बिजुलीमा ५%। निर्यातमा ०% र अनुसूची १ का वस्तु तथा सेवामा छुट।
नेपालमा व्यवसायले भ्याट दर्ता कहिले गर्नुपर्छ?
बाह्र महिनाको खरिद वा बिक्रीमध्ये जुन बढी हुन्छ, त्यो वस्तु, सवारी भाडा वा ढुवानीमा रु. ५० लाख, वा सेवामा वा वस्तु र सेवा दुवैमा रु. ३० लाख नाघेको ३० दिनभित्र (मूल्य अभिवृद्धि कर नियमावली नियम ६-८)।
नेपालमा भ्याट विवरण कहिले बुझाउनुपर्छ?
हरेक नेपाली (विक्रम संवत्) महिना सकिएको २५ दिनभित्र, करसहित। बिक्री नभएको महिनाको पनि शून्य विवरण बुझाइन्छ। साउनको विवरण भदौ २५ भित्र।
नेपालमा भ्याट विवरण ढिलो बुझाउँदा के जरिवाना लाग्छ?
ढिलो भएको हरेक दिनका लागि करको ०.०५%, वा प्रति अवधि रु. १,०००, जुन बढी हुन्छ (मूल्य अभिवृद्धि कर ऐन दफा २९(१)(ज))। ढिलो तिरे वार्षिक १०% थप शुल्क र वार्षिक १५% ब्याज थपिन्छ, महिनाको हिसाबले।
नेपालमा इन्धन वा कारमा खरिद भ्याट कट्टी पाइन्छ?
सवारीको पेट्रोलमा पाइँदैन (नियमावली नियम ४१)। डिजेल र एलपीजी अब रोकिएका छैनन्। तीन वा बढी पाङ्ग्राको यात्रुवाहक सवारीमा ४०% कट्टी हुन्छ, सवारी बेच्नु नै व्यवसायको मुख्य काम भए बाहेक।
खरिद भ्याट कट्टी दाबी गर्न कति समय हुन्छ?
आपूर्तिकर्ताको कर बीजकको मितिबाट एक वर्ष, र हरेक बीजकमा एक पटक मात्र (नियमावली नियम ३९(२))।
Google, Facebook वा अन्य विदेशी सेवामा भ्याट तिर्नुपर्छ?
पर्छ। खरिदकर्ताले रिभर्स चार्जअन्तर्गत आफैँलाई १३% लगाउँछ (मूल्य अभिवृद्धि कर ऐन दफा ८(२)) र दर्ता भएको भए सोही विवरणमा कट्टी गर्छ।
नेपालमा अहिले बिजुलीमा भ्याट लाग्छ?
आर्थिक ऐन २०८३ देखि अन्तिम उपभोक्तालाई बेचिने बिजुलीमा ५% भ्याट लाग्छ। घरायसी प्रयोगको महिनाको ५० युनिटसम्म र बिजुली व्यवसायबीचको बिक्री छुटमै छन्।
डिजिटल भुक्तानीमा १०% भ्याट फिर्ता भनेको के हो?
विद्युतीय माध्यमबाट भुक्तानी गर्ने उपभोक्तालाई बिलको भ्याटको दशांश छुट हुन्छ। आर्थिक ऐन २०८३ देखि यो पछि फिर्ता दिनुको सट्टा बिलमै घटाइन्छ, त्यसैले १३% भ्याट प्रभावकारी ११.७% हुन्छ।
संक्षिप्त कर बीजक भनेको के हो?
कर अधिकृतको अनुमतिमा खुद्रा व्यापारीले जारी गर्न सक्ने छोटो बिल, प्रति बिक्री रु. १०,००० सम्मका लागि, हरेक वस्तुको नाम लेखेर। खरिदकर्ताले यसमा कर कट्टी पाउँदैन र जहिले पनि पूरा कर बीजक माग्न सक्छ (नियमावली नियम १८)।
नेपालमा भ्याट फिर्ता कसरी हुन्छ?
बढी भएको क्रेडिट अघि सारिन्छ; लगातार चार महिनापछि, वा निर्यात बिक्रीको ४०% नाघेको निर्यातकर्ताले मासिक रूपमा, फिर्ता दाबी गर्न सकिन्छ। विभागले ६० वा ३० दिनभित्र फिर्ता गर्छ, रु. २०,००० माथिको रकम बैंक खातामा; तीन वर्षपछि दाबी गर्न पाइँदैन।
भ्याटका अभिलेख कति समय राख्नुपर्छ?
छ वर्ष (नियमावली नियम २३(४))। विभागले विवरणको चार वर्षभित्र कर निर्धारण गर्न सक्छ, जालसाजी भेटिए कुनै सीमा छैन।
स्रोतहरू
- मूल्य अभिवृद्धि कर ऐन, २०५२ (VAT Act 2052), as amended to the Finance Act 2082
- मूल्य अभिवृद्धि कर नियमावली, २०५३ (VAT Rules 2053), 27th amendment
- आर्थिक ऐन, २०८३ (Finance Act 2083), Nepal Gazette 2083/03/30
- IRD: Finance Act 2083 handbook on exemptions, concessions and other provisions (revised edition)
- BRAccount ले मूल्य अभिवृद्धि कर ऐन (१३७ पृष्ठ) र नियमावली (१०५ पृष्ठ) पृष्ठ-पृष्ठ पढेको, २८ अक्टोबर २०२६यस पृष्ठको हरेक अङ्क दफासहित उद्धृत छ; पढाइका टिप्पणी सफ्टवेयरसँगै राखिएका छन्।